آنچه در ما بین یوگیان مصطلح است آخرین مرحله تنفس را تطهیری نامیده اند و آن را اهمیت بسیار است و اجراء آن از وقتی است که به سایر اقسام تنفس تسلط حاصل کردیم و تربیت تنفس تطهیری از این قرار است.
نخست یک تنفس عمیق بطوری که ریتین مملو از هوا شود بکشید جون انجام یافت لبها را مانند اشخاصی که می خواهند سوت بکشند جمع نموده بعبارت اخری غنچه نمائید، سپس با سرعت هوا را از بین لبان خود مانند سوت بدون ۱ صدا خارج نمائید تا تمام شود.
پس از آن قدری درنگ نموده آرام بگیرید، باز شروع نمائید به اجراء نفسهای کوتاه و تا مقداری ادامه دهید و اهل کار این تربیت را محرک عجیبی دانسته اند.
ضمناً باید دانست که خنده بواسطه اینکه محرک عضلات سینه و اطراف فوقانی است در ضمن تمام ورزشها مفید است در عالم تنفس نفس تطهیری آخرین تمرین مهم و مفیدی است که مقرر شده است.
در این جا تذکر یک نکته ای که خالی از ضرورت و تناسب نیست معترضاً خاطر نشان می نماید (اغلب شنیده می شود که بعضی گرفتار فراموشی شده اند، علت آن فشاری است که به اعضاء و جوارح قرار می گیرد و گذشته از آن یک رابطه عجیبی بین قوه حافظه و تمام کار جسمانی حالات عصبانی و عضلانی انسان وجود دارد که اگر شخص بتواند خود را در یک حال سکون و آرامش کامل نگاه دارد تمام اموری که از خاطرش رفته است مجدداً وی را بیاد خواهد آمد) برای نیل به این مقصود یک نوع تمرین مفیدی است که برای رفع نسیان وسیله خوبی است نامیده شده است به حیات ذهنی اعصاب اگر چه در شمار آداب یوگیان نیست ولی چون تأثیر کامل دارد-یادآوری می نماید.
اول باید کمر را قدری خم نمود و دست و بازوها را بلند کرده و راست بطرف جلو قرار داد سپس شروع کرد به تنفس کشیدن ملایم و عمیق آن وقت دستها را کم کم در حالتی که تنفس ادامه دارد شروع کرده به حرکت دادن بطرف سر و شانه تا حدی که شکل افقی حاصل نماید، باز هم متدرجاً باید دستها را به سمت بالا برد تا جائیکه عمودی یا قریب به عمودی برسد، چون تا نهایت اندازه که ممکن است دستها را بالا برده شود و در این وقت تنفس هم به حد آخر رسیده و ریتین از هوا پر شده باید بقدر امکان سست و بحال رخوت انداخت سپس شروع کرد به خارج نمودن هوائی که در ریه جمع شده تا موقعی که نزدیک شود که تمام هوای ریتین خارج شود، در اینجا یک دفعه باید بازوها را با فشار و سرعت بعد از اینکه آهسته پایین آمده به سمت بالا انداخت و بقیه نفس را در آن حین بکلی از ریتین خارج نمود، ادامه این تمرین هر قدر بیشتر باشد فوائد آن روز افزون خواهد بود به این قسم که هر شبانه روزی کمتر از ۵ الی ۱۰ دقیقه نباید باشد بهترین اوقات آنهم قبل از آفتاب یا مقارن طلوع آن خواهد بود در موقع خواب هم خوب است به شرط آنکه اقلا ۳ ساعت از تناول غذا گذشته باشد و ما موضوع تنفس که با صوت همراه باشد جوریکه صدای انسان موقع خروج نفس شنیده شود و ترتیب آن از این قرار است.
اول باید ریتین را با یک نفس عمیق و ملایمی از هوا پر نمود بعد قدری آن را نگاه داشت سپس تمام آن را یکدفعه با صدا از دهن خارج کرد و برای اینکه باید سیم صورت در این تمرین بکار افتد این عمل لازم است از قسمت صدر و جلوی سینه انجام داد.
تمرین چذب پرانا و یا جمع نمودن قوه فاعله
اول باید میزی مسطح که طول و عرض آن متناسب با اندام انسان باشد بدست آورد سپس روی میز دراز کشید و بدن را از هر طرف و هر حیث در نهایت سکون و آرامش قرار داد و کاملاً خود را سست نمود آن وقت شروع کرد به کشیدن نفس بطور عمیق و تمام بجوری که ریتین از هوا مملو گردد پس به قدر یک دقیقه باید نفس را با سکون به قرار کامل نگاه داشت (حبس نفس) این عمل برای این است که قوه فاعله ای که محیط بر بدن ما و تمام فضا را پر نموده به این وسیله داخل ریتین گردیده و بواسطه حبس نفس در تمام بدن بوسایل مهمه و وسایط بزرگی که موجودات مانند دوارش خون و وسایل بیشمار دیگر منتشر گردیده و بدن را مستعد حیات جدید و عالمی تازه نماید.
اینجا دیگر طرز تنفس با این وضع و آداب برای حصول روشن ضمیری شروع می شود علاوه بر تنفس قوه اراده و توجه هم باید دخیل در کار گردد.
در اینجا نکات مهمه دیگری نیز موجود است که تذکر من و توجه کامل خواننده یا عمل کننده لازم است اولاً باید بدانید که این قوه فعاله و جوهر حیات بخش محیط بر کائنات عالم وجود و اطراف انسان را فرا گرفته است که فقط باید آن را متموج نموده و بخود جذب نماید.
ثانیاً باید به این موضوع توجه کنید که در موقع تنفس و برای حصول روشن ضمیری مخصوصاً در نفس خود مطمئن بوده و بخود القاء نمائید، پرانا که جوهر فعاله و حیات بخش است و منشأ ایجاد روشن ضمیری است دارد با جریان تنفس داخل بدن ما می گردد یعنی در حین شهیق و زفیر و حفظ یا حبس نفس با توجه و اراده قوی بدانید و مثل تماشای یک امر خارجی تماشا کنید که این قوه مانند گردش خون در تمام دستگاه بدن و سراسر جسم شما سیر می نماید.
پس باید در ذخیره نمودن قوه پرانا یا پر کردن آن در بدن و تقسیم آن داخل شویم طریق آن این است که چون ریتین از هوا پر شد باید نفس را حبس نموده و تمام قسمتهای مختلفه بدن را مورد توجه دقیق قرار داده و با نظم تمام اول از قلب شروع نموده و بعد از سمت چپ پای چپ سپس بازوی چپ آن وقت از سمت بالا از سر شروع پس بازوی راست و پای راست درست قوه مزبور را که در ریه انبار شده مانند جریان خون در بدن با یک اراده قوی و توجه زنده که بتواند عمل شما وسیر قوه فعاله حیات را به ترتیب فوق مجسم نماید که جریان آن را حس نمائید یک دوره را سریعاً تمام و نفس را نیز آن وقت خارج نمائید.
چون این تمرین مهم تکرار گردید شما آن وقت می توانید که در حفظ و حبس نفس در ریه خود را در فشار و زحمت نینداخته و گردش قوه پرانا را با مقدار توانایی خود را در حبس نفس مناسب نموده با سرعت عمل انجام دهید.
حتی قبلاً باید هشیار باشید که چقدر می توانید نفس را نگاه دارید و به همان درجه هم باید سیر قوه پرانا را یک دوره در بدن مجری سازید که حبس نفس و خاتمه دوره سیر پرانا در بدن با هم خاتمه یابد پس این کار یعنی سیر تمام قوه یک دوره در بدن لازم است که بدن را به جزء جزء چپ-راست-بالا-پایین-سر-گردن-بازوی چپ-بازوی راست-ران ساق پای راست-ران ساق پای چپ-مخصوصاً در مغز استخوانهای هر جزء بدن قسمت نموده و ریتین را از هوا پر کنند چون کاملاً پر شد آن وقت قوه پرانا با اراده شما مانند یک نفر فرمانبردار مطیع و هوشیار به هر قسمت که بخواهد و اراده کنید گردش و سیر می نماید بعللی سیره قوه حیاتی مزبور مقرون به نیت و اراده می باشد مثلاً نیت کنید که آن مقدار قوه که در ریه خود انبار کرده اید به قلب رسیده و داخل پای چپ شد و به داخل بازو و دست چپ رسیده و داخل سر گردیده به بازوی راست داخل شد و ران ساق یا قوزک و پای راست شد و سمت چپ آمد تا رسید به دهان و چون سیر قوه به دهان می رسد باید فوراً هوائی که در ریتین جمع شده و قوه حیاتی که با آن ممزوج بوده صرف بدن گردیده خالی نمائید. مخصوصاً از مغز سر بطرف عقب سر و پشت گردن و ستون فقرات (مهره های پشت) تا لگن خاطره که آخر فقرات است تمیز دهید. این ریاضات و تمرینات چون با دقت و درستی انجام شود یک نکته مهمی را در نظر مجسم می دارد و آن اینست که انسان را نسبت به تمام بدن و اجزاء مختلفه آن حساس و بیدار می نماید یعنی انسان مالک و فرمانروای بدن خود می شود.

هندوها دو شعبه از تنفس فیزیولوژی بدنی و جسمانی نیز جدا کرده اند یک شعبه آن را تنفس روحانی و شعبه دیگر را تنفس روشن ضمیری نامیده اند، تنفس روشن ضمیری و ریاضیات و تمرینات مربوط بدان راجع به نفس یا ذهن یا وجدان است، یک ضرب المثلی ما بین آنها است که اهمیت این موضوع را کاملاً آشکار می نماید و آن اینست که می گویند :
خوشا به احوال کسانیکه قدرت یافته اند که با استخوانهای خود تنفس کنند و از آن چنین مستفاد می شود که ما نه فقط بوسیله ریتین تنفس می نمائیم بلکه تنفس بطور محسوس و غیره بوسیله تمام سوراخ ها خلل و فرج موجوده در بدن حتی در استخوانهای ساق پا و غیره هم جریان دارد، پس ما باید بهمان وسایل و راه ها که رهروان این وادی رفته اند جوری خود را ریاضت داده و عادت کنیم که این قوه فاعله از بین تمام سلولها و منافذ استخوانهای بدن ما نیز سیر کند و کاملاً جریان یابد، ترتیبی که پیشوایان عالیقدر این سلسله در صدها قرن متوالی برای نمو و ظهور این قوه عظیم حیاتی با بذل جان کشف و مقرر داشته اند و از اینجا شروع می شود که در صورت صحت اجراء آن ما را بسر منزل مقصود می رساند و نه تنها خود را خواهیم شناخت بلکه مالک نفس و فرمانفرمای وجود خویش نیز خواهیم شد و دست افتادگان را هم توانیم گرفت.
پس باید توجه را کاملاً جمع نموده که با دقت و احتیاط کامل از این باب دانش و راه توفیق وصول به مؤثر وجود داخل مدینه حیات ابدی شد.
ما اول محلی را که برای استراحت بدن ما مناسب است و می توانیم بدون زحمت و احساس هیچگونه ناراحتی بدن را قرار دهیم انتخاب می نمائیم، سپس روی زمین دراز می کشیم و تمام اعضاء بدن را در نهایت سستی و رخوت افکنده و بعد از اطمینان کامل از سست نمودن تمام بدن شروع می کنیم به تنفس آرام و موزون به این طریق که اول کار شهیق را انجام می دهیم یعنی به آرامی ریتین را از هوا پر می کنیم و مدت آنهم باید معادل شمردن آن ده عدد موزون مانند ضربان و آهنگ قلب باشد پس از آن به همان نوع و با شمارش ۱۰ عدد موزون نفس را حبس کرده یعنی به اندازه شمردن ۱۰ عدد نفس را نگاه می داریم بعد از آن باز با شمارش ۱۰ عدد موزون عمل زفیر را انجام می دهیم یعنی بتدریج نفس را کاملاً از ریتین بیرون می نمائیم و این کار را به این روش مکرر انجام می دهیم تا اینکه احساس زحمت نشده باید ادامه دهیم وقتی که بدن با نفس ما خواست خسته شود و ملالتی حاصل نماید فوری این ورزش را ترک می کنیم.
نکته قابل توجه که اصل و ریشه مقصود این است که چون کار آغاز گردید ما باید با یک قوه و اراده شایان ملاحظه در موقع انجام کار بالا که قوه حیاتی و جوهر فاعله پرانا بوسیله دخول هوا در بدن ما سیر می نماید مخصوصاً سیر آن را با توجه و اراده کامل متوجه استخوان، ساقهای پا نمائیم و از آنجا در استخوانهای تمام بدن از جمجمه [کاسه سر] گرفته و استخوانهای ریزه روی پا و انگشت ها که آنرا (رسغ و سلامیات) نامند خارج نمائیم و پس از اینکه انجام آن با قوت اراده و توجه کامل و مخصوصاً مقرون به همان نیت که شد ما حس خواهیم نمود که ضربان شبیه بگوران الکتریسته در تمام استخوانهای بدن مستقر گشته و گردیده است و این امر آثار دیگری نیز دارد و محسوس ما نیز شبیه یعنی در اولین قدم اجراء تمرین بالا ما در بدن خود یک حالت قشعریره که عوام آنرا گزگزه گویند احساس می نمائیم خوابناکی-فرحناک و الهام آور و غیره نیز دارد (این را نیز ناگفته نباید گذارد که مبادرت به این تمرینات باید با نهایت حکمت و دقت هوشیارانه و بتدریج باشد) یکی از بزرگان یوگا موسوم به (راماچاراکا) در کتاب علم و تنفس خود-تنفس بزرگ روشن ضمیری را این طور شرح می دهد :
۱٫ باید روی زمین دراز کشیده و بدن را در حالت آرامش کلی و سستی و رخوتی که مطابق حد اعلای توانائی باشد قرار داد.
۲٫ موزون نفس بکشند تا توازن کامل برقرار گردد.
۳٫ عمل زفیروشهیق را مجزا یعنی ریتین را از هوا پر و آنرا با ملایمت خارج نماید و سیر قوه حیاتی را که بوسیله تنفس از استخوانهای ساق پا عبور می کند مجسماً بدان توجه و به همین روشها با قوت و اطمینان در خاطر خود مجسم کنیم که نفس را از استخوانها بیرون می نمائیم (همان گونه که ریتین هوا را گرفته و خارج می کنند در استخوانها نیز باید در هنگام تنفس هوا داخل و خارج شود، تفاوتی که دارد جریان تنفس و قوه فاعله که با هوا توأم است در استخوان های بدن باید با توجه و اراده و القاء به نفس انجام گیرد) پس از جریان تنفس در استخوانهای پا بطریق بالا در استخوانهای بازو و بعد در جمجمه (کاسه سر) سپس در معده پس از آن در آلات تناسل و توالد پس از آن همان جوری که نفس را در بالا و پایین بسیر و جریان است با توجه خاص و تجسم کامل آن را در ستون فقرات سیر داده و در پایان کار آن را از سوراخ ها و خلل و فرج پوست بدن خارج و داخل نمائیم، چون چنین شد تمام بدن از قوه حیاتی پرانا مملو و آلوده خواهد شد.
۴٫ تنفس موزون-جریان و سیر پرانا را در هفت مرکز عمده برقرار می دارد هر یک از این مراکز را یکان یکان تحت توجه و اراده قرار داده و به نفس خود القاء نموده و با اطمینان کامل این قوه حیاتی را در آنها سیر دهیم بطوریکه ضمن شرح تمرین بالا بدان اشارت و ذیلاً هم برای توجه کامل مجدداً تذکر می دهد که ترتیب سیر قوه فاعله را حیاتی دانسته و منظم به موقع اجرا بگذارند.
الف : سیر قوه در پیشانی
ب : قسمت عقب سر
ج : آخر مغز یا دماغ کوچک
د : لگن خاصره
هـ : در نقطه مقدس یعنی در آخر ستون فقرات و بالای لگن خاصره
و : در مرکز شکم
ز : در آلات تناسل
بعمل خاتمه یابد داد، بعلاوه تا ادامه تنفس تطهیری باید چند مرتبه قوه پرانا را از سر تا پا جریان دار این یک نصیحتی است که سلاک و عاملین به این تمرینات باید آنرا از نظر دقت دور ننمایند یعنی یا باید مباردت به این ورزش بکنند یا اینکه هفت مرکز شرح داده شده را کاملاً تحت نظر و مطالعه حتمی قرار دهند و بدانند که چگونه قوه را با نظم مخصوص بخود مرتباً بجریان اندازند و در هر صورت از اجراء این تمرینات ساده ناگزیر خواهند بود. یکی از مؤلفین بزرگ [-] مستر فلک در تألیف خویش در رساله تنفس در همین موضوع و راجع به تغییر شکل دادن یوگا می گوید.
وقتی که کار تنفس را انجام می دهیم حس می کنیم که بدن از قوه فاعله خود مملو شده و بناخن ها حتی به ریشه دندان ها نیز سرایت کرده است.
راجع به تنفس مقدسین با اشاره می گوید که آنها می توانند با پاشنه پای خود نفس بکشند! یک سوالی ممکن است در خاطر ما رسوخ نماید که چرا ده تنفس در یک دقیقه به اندازه یک تنفس عمیق که در ریه نگاه دارند تأثیر نخواهد داشت.
تنفس معمولی و کوتاه مکرر هم که بشود البته کافی است که مقدار اکسیژن لازمه را جذب نماید ما باید نزد خود فکر کنیم که چرا یک دستگاه بزرگ را با یک منافع مهم حیاتی بکار بیاندازیم.
بهر صورت تفاوت بزرگی نیز یک انبساط طولانی و فشار تدریجی موجود است مانند تفاوتی که بین ده موج کوتاه و مختصر و یک موج دراز و مفصل می باشد و همین اختلاف کافی است که یک چیز یا موجودی به چیزی با موجودی دیگر مبدل نماید که به هیچ وجه شباهتی ما بین آنها نباشد این دو موج هم در عمل و در اثر با هم تفاوت دارند هر کس به تنفس یوگا اقدام نماید درک خواهد نمود که این طرز تنفس با سایر انواع آن تفاوت کلی دارد.
در صورتیکه ما این قسم تنفس را به موقع اجرا بگذاریم و قوا را تمرکز دهیم این حالات چهارگانه بر ما کشف خواهد شد، اول بدن را عرق فرا خواهد گرفت، دوم حالتی بر ما رخ می دهد که مانند ماهی یا مرغی سرزنده به اطراف جست و خیز نمائیم در صورتیکه در موقع اجرا و تنفس چهارزانو قرار بگیرند پرش ها محسوس تر ظاهر خواهد شد، جست و خیز عبارت از سبک شدن جسم و بلند شدن بدون اراده انسان است. این نکته را توجه باید داشت که مقصود این نیست که اشخاص حرکت ارادی از جای خود دارند و اگر بعضی اوقات جست و خیز با نقل و انتقال جسمانی در بعضی دیده شده باشد بواسطه از بین رفتن تعادل جسم تشخیص داده اند یعنی چون تعادل جسمانی بر هم خورده شود این حرکات و جست خیزی شبیه به راه رفتن قورباغه در روی زمین ایجاد می شود برای اینکه وقتی تعادل که مقصود اصلی یوگی از تحمل این ریاضات آن باشد برقرار می شود انسان قادر می شود خود را در هوا نگاه دارد و پرواز کند دیگر این طرف و آن طرف افتادن یا جست و خیز ندارد.

ادامه بحث هماگونه که توتضیح داده شد در بحث تنفسً هم متذکر شدیم که تحمل ریاضت هندوان فقط برای نیل بدان است در اینجا نظر به اهمیت نامحدود موضوع باید قدری مشروح تر آن را بیان نمود و هم برای درک آن توجه کامل مبذول داشت بنابراین نتیجه تنفس یوگی و تحمل انواع ریاضت لازمه آن برای ایجاد تعادل و توازن است هر کس در حالت عادی و طبیعی یعنی در غیر موارد اقدام به تنفس ریاضات آن هر وقت و هر کجا تعادل خود را توانست حفظ کند فوری بر زمین نقش خواهد بست. بنابراین ما باید یک تعادل موزون و نیت عالی و مافوق عادتی که اصلاً منظور بر آن است بین خود و طبیعت برقرار نمائیم و چون تعادل واقعی که مطلوب است حاصل شد آن وقت ما را به یک ارتباط و انطباق یا یک نحوه سنخیت با محیط خود می نماید و نظر بر اینکه لفظ خاصی برای فهماندن این مفهوم نداریم می توانیم بگوئیم ما یک جهت اشتراک و اتحادی با محیط پیدا می کنیم که آن حالت سبب ظهور این کارهای شگفت انگیز می گردد و بدن حالت بالون گاز حاصل کرده بلند می شود وقتی که ما داخل موضوع (کند لینی) که هندو آنرا مار مقدس نامیده و چشمه سری آب حیات همان است می رسیم آن وقت معلوم خواهد شد که این جریانات دائمی قوه حیاتی چگونه ارتباط کامل با تنفس دارد.
مخصوصاً وقتی با آن مجاری و معابر و منافذ و لولهای در بدن بخصوص آن دو منفذ مرموز بینی و سوراخ اسرار انگیز و حیرت بخش ستون فقرات که مسیر جریانهای بهت آور قوه فعاله است آشنا شدیم بیشتر با ارتباط تنفس به این امور و عظمت آن پی برده درک خواهیم نمود که چرا اینقدر تأکید می شود که تنفس این جور باشد و ستون فقرات آن جور است و مستقیم نگاه داشته شود علاوه بر آن توجه دقیق تری به طرز اجراء تنفس برای ایجاد روشن ضمیری که آن را تحت مطالعه قرار دادیم بیش از پیش ما را به ارتباط تنفس با این امور حیرت بخش متوجه می دارد، هندوها برای تنفس روشن ضمیری یک طریقه ای دادند که آن را (تنفس روحانی) می نامند. طرز اجراء آن این است که در مراقبه فرو می روند مراقبه بر حسب مفهوم لغوی آن و بر طبق اصطلاح متداول بین اهل سلوک و متصوفه حالتی است از توجه که ما بین دو نفر باید واقع شود ولی اینجا مراقبه که هندو در آن مستغرق می شود ما بین خود و توجه شدید خویش است و مخصوصاً این مراقبه مقرون به توجه قوی و نافذ و نیت مطلوبست و بطوری باید متوجه گردد که کاملاً توجه او با لذت و اصلی است نه اینکه او توجه را خلق کرده و مورد مراقبه قرار داده این قسم مراقبه یک درک وجدانی و فکری روحانی است که منتهی بظهور استعداد علم لذتی و قوت و کمال آن گردد بعبارت دیگر مراقبه هندو یا در یک امر محسوس و معینی است با یک احساساتی که در حقایق و معنویات دارند نظیر مدرکات وجدانی و تصور ذات تنفس روحانی یا یک ریاضت است که با مراقبه لازم است یعنی مادامی که مبادرت به تنفس روحانی دارند باید ذهن خود را نیز از این مراقبات فارغ نگذارند این موضوع کاملاً تحت نظر دقت و تشریح قرار خواهد گرفت راجع به تنفس از این بیش صحبتی نمی داریم و درک حقیقت امر را موکول بکار خواننده می داریم.
همین قدر باید متوجه بود که اهمیت و تأثیر و نفوذ نامحدود و آرامش و سستی کامل بدن و نفس یا (ذهن) هر دو هنگام اجراء تنفس باید منظور نظر حتمی قرار داده شود زیرا اندک غفلتی ما را از نتیجه مطلوب فرسنگها دور خواهد داشت!
در پایان این فصل بی مناسب نیست که به ترجمه یکی از ترانهای نظمی و آغاز گوش که بطور اشاره قوت تأثیر و نفوذ تنفس را می رساند مباردت نمائیم.