نسخه قابل چاپ
آشنائی اجمالی با طب سوزنی
طب سوزنی یا acupuncture، شاخه ای از طب سنتی چین یا TCM (Traditional chines medicine) میباشد و در گروه بندی طب تکمیلی قرار میگیرد. طب تکمیلی یا طب کمکی ترجمه واژه alternative medicine است. طب سوزنی، طب گیاهی، هوموپاتی و مواردی از این قبیل در گروه طب تکمیلی قرار میگیرند. نقطه مشترک این موارد تفاوت آنها با طب جدید است.
طب سوزنی از طریق وارد کردن سوزنهای نازک مخصوص در نقاط مشخصی از بدن باعث تسکین دردها یا درمان تعدادی از بیمارها میشود. برای اجرای طب سوزنی، طبق تعریف فوق موارد زیر باید مورد توجه قرار گیرند:
۱٫ تشخیص بیماری و نوع درد
۲٫ انتخاب نقاط سوزن خور
۳٫ انتخاب سوزن مناسب و سوزن زدن صحیح
از بین موارد ذکر شده، تشخیص بیماری و نوع درد، اساس کار طب سوزنی است.
تشخیص بیماریها در طب سنتی چین براساس مشاهده، معاینه و تئوریهای حاکم بر این طب صورت میگیرد. تشخیص صحیح بیماری مبتنی بر TCM زمانی میسر است که آگاهی، اشراف و درک صحیح از تئوریهای حاکم بر این طب وجود داشته باشد. مهمترین تئوری در طب سنتی چین، خصوصاً طب سوزنی، تئوریهای یین – یان میباشد. این تئوریها سالها قبل از میلاد مسیح تبیین شده است و به گفتة یکی از دانشمندان، اهمیت و زیبایی آن کمتر از دیوار چین نیست. بعد از گذشت سالها، هنوز این تئوری حاکمیت تقریباً مطلق خود را بر طب سنتی چین حفظ کرده است.
تئوری مهم دیگر تئوری پنج عنصر (five elements) است. براساس این تئوری انسان به عنوان جزء جدائی ناپذیر طبیعت در نظر گفته میشود و تأثیر طبیعت و طبایع پنجگانة آن بر انسان توجیه و تفسیر میشود. همچنین در این تئوری، ارتباط ارگانهای بدن و تأثیر متقابل آنها با یکدیگر مورد بحث قرار میگیرد. عامل مهم دیگری که در تشخیص بیماریها نقش داشته و آنشائی با آن بسیار مهم است انرژی حیاتی یا qi (خوانده میشود «چی») میباشد. درک واژة qi یا انرژی حیاتی از اهمیت خاصی برخوردار است. Qi انرژی حیاتی اولیه است که خلقت در هر جانداری را به ودیعه گذاشته است. ایجاد انرژی حیاتی که رمز حیات است، پس از تولد به تدریح تقویت میشود و در دوران چیی به تدریج رو به زوال میرود. خارج شدن کامل انرژی حیاتی از بدن مرگ را به دنبال دارد. (البته لازم به تذکر است که انرژی حیاتی روح نیست). Qi دیده نمیشود و قابل لمس نیست. همان فلسفهای که انرژی حیاتی را اینگونه تعریف میکند در رابطه با روح میگوید: «روح تظاهر خارجی فعالیتهای عالی بدن و نیز تظاهر خاص فعالیتهای فکری بدن است. موجود زنده روح دارد و روح بعد از مرگ بدن را ترک میکند.
برای تشخیص صحیح بیماری علاوه بر مطالب فوق آشنائی با ارگانهای بدن از دیدگاه TCM نیز ضروریست. از این دیدگاه ارگانهای داخل بدن انسان به دو گروه عمده تقسیم میشوند:
۱٫ ارگانهای اصلی شامل قلب، ریه، کبد، طحال و پریکارد
۲٫ ارگانهای فرعی شامل رودة کوچک، رودة بزرگ، معده، کیسة صفرا، مثانه و حفرههای سه گانة داخلی.
ارگانهای اصلی به نام ارگانهای زانگ (Zang) وارگانهای فرعی به نام ارگانهای فو (Fu) خوانده میشوند. در این رابطه باید با عملکرد ارگانها آشنا شده و ارتباط بین آنها را دانست.
عامل مهم دیگر که در تشخیص و درمان از آن استفاده میشود مریدینها و کولترالها هستند. انرژی حیاتی که قبلاً مختصراً مورد بحث قرار گرفت در جویهایی فرضی جریان دارند به نام مریدین (Meridian)و نقاط سوزن خور روی همین مریدینها قرار دارند. در حقیقت مریدینها، جویهای انرژی هستند.
با اطلاعات فوق و در نهایت با مشاهده و معاینه به تشخیص بیماری میرسیم. اصول مشاهده در طب سنتی چین مبی بر مشاهدة فنی از تمام قسمتهای بدن است. در معاینه علاوه بر مشاهده و ملاحظة تمام نقاط بدن، معاینة زبان و نبض از اهمیت برجستهای برخوردار است. در معاینة زبان به پوشش (coating) و تنه (body) توجه خاصی میشود. در معاینة نص که نیاز به مهارت خاص دارد، نبض در هر دو دست و در هر دست در سه قسمت و در هر قسمت با سه فشار ضعیف، متوسط و شدید مورد بررسی قرار میگیرد.
بعد از محرز شدن تشخیص نقاط سوزنخور روی مریدینهای مناسب انتخاب میشوند و عمل سوزن زدن انجام میشود. سوزنها باید حدود ۱۰ تا ۳۰ دقیقه در بدن باقی بمانند و بعد از آن از بدن خارج شوند.
در مقایسه طب سوزنی و طب کلاسیک میتوان گفت انتخاب نقاط مشابه تجویز دارو یا روش درمان است.
خاستگاه طب سوزنی کشور کهنسال چین است و مردم چین طی هزاران سال از این روش درمانی برای تسکین دردها و آلام خود استفاده کرده و میکند. هم اکنون نزدیک به ۹۰٫۰۰۰ تخت در بیمارستانهای چین به طب سنتی چین اختصاص دارد. برخی از این بیمارستانها اختصاص به طب سنتی چین داشته و در بیمارستانهای غیرسنتی بخشی برای مداوای بیماران با روشهای طب سوزنی وجود دارد.
طب سوزنی در قرن شانزدهم میلادی توسط کشور فرانسه به اروپا معرفی شد ولی تا این اواخر مورد توجه قرار نگرفت. ولی در سالهای اخیر خصوصاً از سال ۱۹۷۵که سازمان جهانی بهداشت طب سوزنی را مورد توجه قرار داد. نقد و بررسیهای علمی قابل توجهی در این رابطه صورت گرفته است. شاید علت بی توجهی سالهای گذشته غرب به طب سوزنی معلول تفاوت دیدگاه غرب و شرق در رابطه با پدیده ها باشد. طب غربی براساس روابط علیتی و تئوریهای علمی و قوانین خطی بنا گردیده است. در حالیکه طب چینی به عنوان یک طب شرقی، بر طرح فراگیر، روابط غیر علیتی، قوانین غیرخطی و پدیده شناسی کلی استوار است.
طب چینی پدیدهها را برای اینکه با مادر طبیعت هماهنگ باشند انتخاب میکند. اگر فرو کردن یک سوزن در دست باعث تسکین درد دندان میشود برای او کافی است، اما برای طب غرب این مسئله در چارچوب روابط علیتی وتئوریهای رایج وموجود جایگاهی ندارد و به سرعت رد میشود. برای سالها این فلسفه در برخورد با طب سوزنی حاکمیت داشته و اثرات آن را به خاصیت پلاسبو یا گولدارو نسبت میدادند. این نگرش طی بیست سال گذشته تغییر کرده است.
بررسیهای بالینی کنترل شده ثابت کرده است که طب سوزنی به ۵۵ تا ۸۵ درصد بیماران برای تسکین درد کمک میکند. در حالیکه گولدارو فقط ۳۰ تا ۳۵ درصد بیماران را کنترل کرده است. علاوه بر این در بسیاری از نشریات معتبر غربی نیز بسیاری از مکانیسمهای مربوط به اثرات طب سوزنی چاپ و منتشر شده است (برای مثال آزاد شدن اندورفینها، سروتونین و کورتیزول). نتایج علمی در تحقیقات طب سوزنی از یک طرف و عوارض جانبی درمان دردهای مزمن با داروهای رایج از طرف دیگر، کاربرد طب سوزنی را بطور حیرتآوری در دهة اخیر در کشورهای غربی افزایش داده است.
تخمین زده میشود که بیش از یک میلیون نفر در خارج از چین برای درمان دردهای مزمن از طب سوزنی استفاده میکنند که بیش از سیصد هزار نفر از آنها پزشک هستند. در بررسیهای اخیر درمانگاههای آلمان گفته میشود که ۹۰ درصد پزشکان برای تسکین درد از طب سوزنی استفاده میکنند.در بیست و دومین اجلاس FDA در سال ۱۹۹۶ مقالات و بررسیهای به عمل آمده در زمینه طب سوزنی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت و دانشمندان شواهدی از مطالعات بالینی در پنج مقولة درد، وابستگی دارویی، سکته، آسم و تهوع ارائه دادند و مطالعات استاندارد نشان داد که طب سوزنی در دستان ورزیده و ماهر کاملاض بی خطر بوده و اثرات درمانی قابل توجه دارد. به دنبال این اجلاس FDA در تقسیم بندی خود، طب سوزنی را از کلاس III به کلاس II منتقل کرد. تقسیمبندی FDA به صورت زیر است:
کلاس I – وسایلی هستند مطمئن و مؤثر در درمان بیماریها
کلاس II – وسایلی هستند مطمئن و مؤثر ولی کاربرد آنها محدود به موارد تحقیق شده است.
کلاس III – وسایلی هستند که کاربرد و اثربخشی آنها نیازمند تحقیق و بررسی است.